shabloon invertebraten

Inleiding

Dazen zijn middelgrote tot grote vliegen. In de streek worden ze vaak aangeduid met de naam “horzel” of “(h)urzel”(*). Ze zijn niet onmiddellijk de beste vriend van de wandelaar, visser, … omdat hun steekgedrag vaak pijnlijke reacties tot gevolg heeft. (Dazen behoren tot de weinige stekende vliegen). Het zijn echter ook vliegende juweeltjes met schitterend gekleurde ogen. Met een veertigtal soorten in België komen ze qua aantal soorten in de buurt van sprinkhanen en krekels, lieveheersbeestjes, libellen, …, maar zijn ze veel minder bekend.
Het determineren tot op geslacht is echter niet zo moeilijk, en met enige ervaring lukt dit ook (vrij vlot) tot op soortniveau. Jammer genoeg vormt de algemeenste soort in de streek nu net een moeilijk te onderscheiden duo met een andere soort.

Kenmerken

Dazen behoren tot de primitieve vliegen, met sterk geaderde vleugels. Ze zijn groot tot zeer groot (steeds groter dan 6 mm). De meeste soorten hebben bloedzuigende vrouwtjes (Enkele soorten leven van stuifmeel, mannetjes zuigen nooit bloed). De bekendste dazen bij ons hebben bovendien een vlekkentekening op de vleugels (opgelet : geen kenmerk voor alle dazen !!!)

Detail-kenmerken die hen onderscheiden van andere vliegen zijn:

    - drieledige antenne, soms is derde (=grootste) antennelid schijnbaar verdeeld in
       meerdere leedjes
    - de vleugeladering heeft een gevorkte ader nabij de vleugeltop en een langwerpige cel in
       het midden van de vleugel (discaalcel)
    - elke poot eindigt in twee klauwtjes en drie kussentjes
    - het schildje bevat geen sterke doorns (een sterk op dazen gelijkende, zeldzame vlieg
      heeft een paar doorns op het schildje)

    De grote facetogen raken elkaar bij de mannetjes vooraan op het gezicht over een ruime
    afstand (met één uitzondering) en zijn bij de vrouwtjes van elkaar gescheiden.

Voedsel

Tijdens het korte leven van de volwassen dieren (enkele weken tot anderhalve maand) eten dazen niet zo veel. Mannetjes bezoeken soms bloemen (schermbloemigen, …) en deze meeste vrouwtjes zuigen bloed. Dit zeer voedselrijk bloed is hoofdzakelijk bedoelt voor de ei-productie en niet voor “eigen gebruik”. De niet-bloedzuigende vrouwtjes bezoeken ook bloemen en hebben blijkbaar genoeg aan nectar om hun eitjes te laten rijpen.
De steek van de bloedzuigende vrouwtjes gaat gepaarde met een speekselproductie. Dit speeksel zorgt er in eerste instantie voor dat het bloed niet stolt. Het veroorzaakt echter ook de reactie van jeuk, pijn en zwelling bij het slachtoffer (bij de meeste mensen veel heviger dan een muggenbeet). Naast de reactie op het speeksel is er ook nog het overbrengen van ziektekiemen door dazen. Dit is echter een (uitgebreid) verhaal dat later misschien nog wel eens aan bod komt.

Levenscyclus

Ei:
Eitjes worden in pakketjes gedeponeerd op takjes en bladeren, vaak in een vochtige omgeving.
Afhankelijk van de weersomstandigheden komen de eitjes na 3-13(-30) uit. De larve vallen op de vochtige bodem of in ondiep water.

Larve:
Afhankelijk van de soort en het aanbod eten de larven zowel plantaardige als dierlijk voedsel, dood of levend. Jagende soorten zouden slakken, wormen en vliegenlarven (ook kannibalisme) eten.
De larve vervelt 7 tot 11 keer om tenslotte te verpoppen.

Pop:
Een kort popstadium 1 tot enkele weken wordt doorgebracht op een vrij droge plaats. De larve verplaatst zich dus net voor het verpoppen vanuit het water of de vochtige bodem naar een droge plaats om te verpoppen. Het uitkomen van de pop gebeurt in de late nacht/vroege ochtend en de pas ontloken vlieg kruipt op takken, paaltjes, gras, … op in de zon op te warmen in uit te harden.

Imago (volwassen daas):
Na het opdrogen en uitharden leeft de Daas nog enkele weken (zie ook bij voedsel). In die weken zoeken de mannetjes een vrouwtje. Per soort verschilt hierbij de strategie: enkele soorten verdedigen een territorium en blijven zwevend ter plaatse om de concurrentie weg te jagen (cfr. zweefvliegen),bij andere soorten wachten de mannetjes bij geschikte plaatsen om eieren af te zetten tot er een vrouwtje komt, of gaan zelfs opvallend in de vegetatie met hun (gevlekte) vleugels zitten zwaaien om vrouwtjes te lokken. Na de paring zoeken de vrouwtjes een eiafzet-plaats en …. De cirkel is rond.

Verspreiding

Wereld
Het aantal soorten in de wereld wordt geschat op 3500-4000, met ca. 170 soorten in Europa. Ze komen zowat overal ter wereld voor, behalve op Antarctica, IJsland en enkele eilanden in de Grote Oceaan. Ze zijn het soortenrijkst in tropische en subtropische regio’s. (Maw. Het valt hier nog wel mee met die “steekbeesten” ;-))

België
In België werden tot op heden 39-40 soorten waargenomen, waarbij er een aantal met zeer lokale waarnemingen: een 3-tal soorten bereiken in de Gaume hun noordgrens, een 4-tal zijn typische ardennen-soorten en een 5-tal soorten beperkte zich tot het oosten van het land (Kempen, Hoge Venen, land van herve,…)

De “gewoonste” (lees: meest waargenomen wegens “ai, er steekt hier iets”) soort in de streek is de Gewone Regendaas (en wellicht ook de sterk gelijkende Grijze regendaas) http://natuur-forum.be/topic.asp?TOPIC_ID=5594 . Deze soort is algemeen in vochtige gebieden en kan het de wandelaar knap lastig maken. Makkelijk herkenbaar aan de gevlekte vleugels (zie ook foto bovenaan deze pagina). Deze Daas komt in stilte (<-> muggen) aangevlogen, zet zich zachtjes neer en je merkt ze vaak pas op als het te laat is: gestoken. Bij het bloedzuigen laat ze zich bovendien nog niet zo makkelijk wegjagen ook niet (wat wel de gelegenheid geeft om ze “rustig” te observeren ;-))

Verder komen ook de Grijze runderdaas (vrij grote vlieg van ±2cm) (http://natuur-forum.be/topic.asp?TOPIC_ID=4378 en http://natuur-forum.be/topic.asp?TOPIC_ID=5721) en de Langsprietdaas (± 12 mm, opvallend lange voelsprieten) af en toe in de streek voor (ook in tuinen). Deze zijn echter minder hardnekkig in het aanvallen van mensen en kiezen andere prooien.

De prachtige Goudoogdazen worden al wat minder gezien, maar behoren ook tot de mogelijkheden (http://natuur-forum.be/topic.asp?TOPIC_ID=1316&whichpage=12) . Goudoogdazen kiezen wel mensen als bloedbron en vallen meestal aan op het hoofd (in tegenstelling tot Regendazen die benen (en armen) als aanvalszone kiezen.

Theoretisch kunnen er in de streek (midden en zuiden van Oost- en West-vlaanderen) wel een 20-tal soorten worden waargenomen.

zie ook nog http://natuur-forum.be/topic.asp?TOPIC_ID=412&whichpage=5

Om een goed idee te krijgen van de waar te nemen soorten (en evt. foto’s van deze soorten te bekijken) kan je terecht op de site :

Alle waarnemingen van Dazen, vragen rond Dazen, … kan je kwijt op het forum. >>

(*) Echte horzels zijn niet-stekende vliegen, van wie de larve als inwendige parasieten in zoogdieren leeft.

Dazen en dazenlarven

Auteurs: Zeegers & Van Haaren
Uitgever: KNNV Uitgeverij, Utrecht
Formaat: 114 pagina's, genaaid
ISBN: 90 5011 131 9

Nederlandstalig werk dat toelaat om alle Belgische dazen (en hun larven) te determineren.